Giới Thiệu Khái Quát Về Tứ Niệm Xứ – Bốn Nền Tảng Của Chánh Niệm

giới thiệu khái quát về tứ niệm xứ, bốn nền tảng của chánh niệm

Kinh Tứ Niệm Xứ là giáo pháp cơ bản của Đức Phật, được tôn kính bởi tất cả các truyền thống Phật giáo. Nội dung của nó nói về việc áp dụng chánh niệm trong đời sống hằng ngày. Thông qua việc tích hợp chánh niệm vững chắc, khuynh hướng vô thức của chúng ta trở nên ý thức hơn, từ đó, chúng ta sẽ liên kết với mọi thứ trong cuộc sống, cả bên trong lẫn bên ngoài bằng một nhận thức sáng suốt.

Tứ Niệm Xứ Là Gì?

Tứ Niệm Xứ (Satipatthana Sutta) là một bài kinh quan trọng trong Kinh Tạng Pali. Thường được dịch là “Bốn nền tảng của chánh niệm”. Nó là những hướng dẫn của Đức Phật về việc thiết lập chánh niệm. Trước khi đi vào nội dung, chúng ta cần phải nắm rõ một vài điều.

Chúng ta phải hiểu từ “chánh niệm” có nghĩa là gì. Khi người ta nói về chánh niệm, họ thường nghĩ đến việc hiện diện. Như Sally Armstrong nói, “Nếu chánh niệm chỉ là hiện diện trong khoảnh khắc hiện tại, thì một con chó cơ bản cũng được giác ngộ.”

Chẳng có gì qua mặt được con chó, nhưng chánh niệm không chỉ đơn giản là sự hiện diện. Nhà sư và học giả Phật giáo Thanissaro Bhikkhu chỉ ra rằng, từ sati chúng ta thường dịch là niệm, thực sự có thể được dịch thích hợp hơn như là từ “ghi nhớ.”

Khi chúng ta chú tâm đến cơ thể, chúng ta nhớ đến cơ thể. Chúng ta cũng có thể nhớ những gì là tốt và những gì không, điều gì dẫn đến đau khổ và điều gì dẫn tới bình an, hoặc bản chất vô thường của kinh nghiệm. Đây là tất cả những điều chúng ta có thể nhớ, hoặc phải thận trọng. Vấn đề ở đây là sati không chỉ là hiện diện với những gì đang xảy ra, mà còn trở lại và đánh giá nó. Chánh niệm có một phẩm chất phản chiếu với những gì đang diễn ra.

Thuật ngữ Satipatthana thường được dịch là “Những nền tảng của chánh niệm“. Nhà sư và học giả Phật giáo Bhikkhu Anālayo (người đã hoàn thành luận văn tiến sĩ của mình về Tứ Niệm Xứ sau đó xuất bản nó như là cuốn sách – Con đường trực tiếp để thực hiện) đã thảo luận nguồn gốc của từ này.

Ông ấy cùng với Thanissaro Bhikkhu, dịch thuật ngữ này có nghĩa là “tham gia với chánh niệm” hoặc đơn giản hơn, “thiết lập chánh niệm”. Những bản dịch này có thể hữu ích cho chúng ta để hiểu về kinh điển quan trọng này, hướng dẫn chúng ta làm thế nào để tham gia các kinh nghiệm với chánh niệm, không chỉ là xây dựng nền tảng cho thực hành.

Điểm cuối cùng mà tôi muốn chia sẻ với các bạn là: Tứ Niệm Xứ được nhiều học giả và tu sĩ tin rằng đó là con đường duy nhất để giác ngộ. Một số người tin rằng, đây là thực hành đơn giản nhất hoặc ngắn nhất để chứng ngộ niết bàn. Việc sử dụng thuật ngữ “con đường trực tiếp” hay “con đường duy nhất” chứng tỏ đây là một thực hành rất quan trọng.

Một trong những điểm của thực hành Tứ Niệm Xứ là làm quen với Tam pháp ấn: Vô thường, đau khổ và vô ngã.


Kinh Tứ Niệm Xứ (Satipatthana Sutta) là hai trong số các diễn ngôn phổ biến nhất trong kinh điển Pali, nó được chấp nhận bởi cả Nguyên Thủy và Đại Thừa.

Những bài giảng này (Pāli: sutta) cung cấp một phương tiện để thực hành chánh niệm trong nhiều bối cảnh khác nhau và liên tục trong quá trình sống. Đây là những hướng dẫn của Đức Phật về thực hành thiền. Đức Phật tuyên bố vào đầu bài diễn thuyết:

“Đây là cách duy nhất (hoặc cách trực tiếp) [Pāli: ekāyano…maggo], các nhà sư, để thanh lọc chúng sinh, để vượt qua nỗi buồn và than thở, để dập tắt đau khổ, để đi trên con đường chân lý, để chứng ngộ niết bàn….”(Vipassana Research Institute, 1996, trang 2, 3.)

Thuật ngữ sati liên quan đến động từ sarati, có nghĩa là ghi nhớ. Đôi khi nó được dịch là “nhận thức không phản ứng”. Đây là một khía cạnh của sự thanh thản, một phẩm chất được củng cố trong quá trình thực hành Tứ Niệm Xứ.

Vai trò của chánh niệm là giữ cho tâm được căn cứ đúng vào khoảnh khắc hiện tại theo một cách để giữ nó trên con đường. Chúng ta có thể ví “giác ngộ” giống như một ngọn núi trên đường chân trời, điểm đến mà bạn đang lái xe. Chánh niệm là điều ghi nhớ để giữ sự chú ý tập trung trên con đường lên núi, thay vì để nó chú ý vào những cái nhìn thoáng qua ngọn núi hoặc bị phân tâm bởi những con đường khác dẫn ra khỏi con đường giác ngộ.

Bốn Nền Tảng Chánh Niệm

Nền Tảng Thứ 1 – Chánh niệm Thân Thể

Nền tảng đầu tiên của chánh niệm là cơ thể. Nó được chia thành sáu phần: chánh niệm về hơi thở, chánh niệm về tư thế, sự hiểu biết rõ ràng, chánh niệm về thực tại của thân, chánh niệm các yếu tố, và quán tử thi. Cơ thể luôn ở bên chúng ta trong cuộc đời này. Chúng ta có thể quay về nó nhiều lần, điều tra bản chất của thực tại thông qua cơ thể.

Hơi thở

Phần đầu tiên trong chánh niệm cơ thể là hơi thở. Đức Phật dạy chúng ta biết khi nào chúng ta hít, biết khi nào chúng ta thở ra, biết khi nào hơi thở dài, và biết khi nào hơi thở ngắn. Nó cũng gợi ý để trải nghiệm cả cơ thể khi chúng ta hít thở. Khi chúng ta hít dài thì cơ thể sẽ như thế nào và khi chúng ta thở ra dài thì cơ thể sẽ như thế nào…

Đây là một thực hành thiết yếu của Phật giáo, và là một trong những hình thức thiền được thực hiện phổ biến nhất. Chúng ta chú ý đến hơi thở, chú ý đến những điều tinh tế. Mỗi lần hít vào và thở ra trở nên quan trọng khi chúng ta hướng sự chú ý đến nó. Hơi thở luôn ở bên chúng ta. Như vậy, thực hành này có thể được thực hiện bất cứ nơi nào và bất cứ lúc nào.

Tư thế di chuyển

Phần thứ hai của chánh niệm về thân thể là nhận thức rõ ràng về các tư thế. Trong Kinh Tứ Niệm Xứ (Satipatthana Sutta), Đức Phật hướng dẫn cho các bạn đồng tu của mình biết khi nào chúng ta di chuyển, biết khi nào chúng ta đang đứng, biết khi nào chúng ta đang ngồi, và biết khi nào chúng ta nằm xuống. Tất nhiên, có rất nhiều tư thế độc đáo nằm ngoài bốn tư thế cơ bản này. Chúng ta thường di chuyển, cho dù đó là chuyển động nhẹ của ngón tay hoặc các hoạt động lớn.

Một lần nữa, cơ thể luôn ở bên chúng ta. Chúng ta có thể mang lại nhận thức rõ ràng về các tư thế. Một thực hành tốt với điều này sẽ mang lại nhận thức về cơ thể mỗi khi nó thay đổi.

Ví dụ, thông báo khi bạn chuyển từ đứng sang ngồi. Làm thế nào để cơ thể nghỉ ngơi trên một chiếc ghế? Bạn có thể mang lại nhận thức cho cơ thể khi bạn bắt đầu đi bộ. Có gì trong cơ thể bạn đang di chuyển?

Hiểu biết rõ ràng

Phần này có thể trừu tượng hơn một chút, nhưng trên thực tế là nó mang tính ứng dụng cao. Các hướng dẫn chúng ta thực hành sự hiểu biết rõ ràng khi chúng ta đang di chuyển, nhìn thẳng vào đối tượng hoặc nhìn đi chỗ khác, trong tập thể dục, trong mặc quần áo, trong ăn uống, trong đi vệ sinh, trong đi bộ và đứng, trong tư thế ngồi, trong khi ngủ, khi thức dậy và nói chuyện. Đây có thể là một danh sách dài nhưng hiểu ở đây là thực hành hiểu rõ ràng trong tất cả các hoạt động của cơ thể.

Vậy hiểu rõ ràng là gì? Sự hiểu biết rõ ràng có nghĩa là sự hiểu biết về mục đích, hiểu biết về sự phù hợp, hiểu biết về phương sách, và sự hiểu biết về thực tế.

Hiểu biết về mục đích

Hiểu biết về mục đích đơn giản chỉ là hiểu rằng các hành động thân thể của chúng ta có một mục đích khéo léo. Ví dụ, tại sao chúng ta muốn ngồi xuống? Mục đích của việc đi bộ đến nơi này hoặc nơi đó là gì? Chúng ta có thể xem xét khía cạnh này của sự hiểu biết rõ ràng như kiểm tra với ý định của chúng ta. Sự hiểu biết về mục đích khuyến khích chúng ta thấy rõ mục đích của mỗi hành động là gì.

Hiểu biết về sự phù hợp

Chúng ta quan sát xem hành động này của cơ thể có phù hợp với hoàn cảnh hiện tại không? Có khéo léo để hành động theo cách này ngay bây giờ không? Khi chúng ta nhìn vào sự phù hợp với sự hiểu biết rõ ràng, chúng ta có thể thấy được những hành động cơ thể đang nuôi dưỡng bình an, hạnh phúc hay đau khổ.

Hiểu biết về phương sách

Sự hiểu biết về phương sách là hiểu rõ những gì cơ thể đang làm có thể được kết hợp vào thực tế. Đây là một khuyến khích để xem xét làm thế nào chúng ta có thể kết hợp thiền vào cuộc sống hàng ngày. Những gì chúng ta đang làm có thể được xem như một thực hành chánh niệm?

Hiểu biết về thực tế

Sự hiểu biết rõ ràng thực tế đôi khi được dịch là sự hiểu biết không ảo tưởng. Nó giúp chúng ta thấy rõ ba dấu hiệu của sự tồn tại trong thân thể (vô thường, vô ngã và khổ). Chúng ta quan sát mọi thứ thay đổi như thế nào, xem nó thiếu một “cái tôi” vốn có và độc lập, và rằng không có kinh nghiệm nào của cơ thể sẽ dẫn đến hạnh phúc trọn vẹn lâu dài.

quán thân thể trong kinh tứ niệm xứ

Chánh niệm sự thật của cơ thể

Đôi khi được gọi là “chánh niệm của sự xua đuổi thân xác”, nó có nghĩa là nhìn vào bản chất thực sự của cơ thể. Thay vì nhìn toàn bộ cơ thể, chúng ta chia nhỏ nó thành từng phần riêng biệt. Theo truyền thống, chúng ta thực hành bằng cách chú ý đến 32 phần của cơ thể.

Thực hành này giúp chúng ta nhìn thấy cơ thể trong thực tế của nó, thấy nó như nó thật sự đang là. Khi chúng ta phá vỡ cơ thể theo cách này, chúng ta bắt đầu thấy được ba dấu hiệu của sự tồn tại, và không phải là tự ngã.

Chánh niệm bốn yếu tố

Thực hành này là xem cơ thể như một quá trình thay đổi, và cung cấp một góc nhìn mới về cơ thể. Theo truyền thống, chúng ta nhìn vào sự hiện diện của đất, nước, lửa và gió trong thân thể. Đây cũng có thể được dịch là động lực, sự gắn kết, năng lượng và sự mở rộng. Thực hành với bốn yếu tố giúp chúng ta nhìn thấy bản chất thay đổi của cơ thể, và cung cấp một góc nhìn duy nhất thông qua đó để điều tra bản chất của cơ thể.

Chiêm nghiệm xác chết

Thường được gọi là “thiền với cái chết”, thực hành này có thể rất khó khăn. Cái chết là điều không thể tránh khỏi, nhưng đa số chúng ta thường có ác cảm mãnh liệt khi nói về nó. Thực hành với nghĩa trang giúp chúng ta nhìn lại bản chất thật của cơ thể này.

Giống như mọi cơ thể đã đến trước đây, nó phải chịu cái chết và vô thường. Theo truyền thống, có 9 cách chiêm nghiệm nghĩa trang cung cấp một dãy góc nhìn về sự phân hủy của cơ thể: Sự thối rửa của cơ thể, cơ thể được ăn bởi động vật, một bộ xương với gân, thịt và máu, một bộ xương với gân, không có thịt và bôi máu, một bộ xương với dây chằng và cả thịt lẫn máu, bộ xương không có gân, xương bị nứt bởi ánh nắng mặt trời, một đống xương cũ, và xương chôn vùi dưới đất.

Thực hành này có vẻ như bệnh hoạn và thường là khó khăn. Tuy nhiên, đó là một thực hành quan trọng mà chúng ta có thể thử. Nó giúp chúng ta hiểu rõ về vô thường và bản chất của cơ thể.

Nền Tảng Thứ 2 – Chánh Niệm Cảm giác

Chữ Vedanā trong tiếng Pali thường được dịch là “cảm giác hay cảm thọ”. Với nền tảng thứ hai của chánh niệm, chúng ta nhìn vào cảm giác của các trải nghiệm. Đây không phải là tức giận, lo lắng hay vui vẻ…Đây không phải là cảm xúc. Thay vào đó, cảm giác chỉ đơn giản là dễ chịu, khó chịu, hoặc trung tính.

Ví dụ, kinh nghiệm ăn một tô phở tái nạm bò viên có thể là dễ chịu. Khi nghe một tiếng còi xe tải có thể khó chịu. Cảm giác bàn chân nằm trên sàn nhà có thể là trung tính.

Tất nhiên, những ví dụ này không phải lúc nào cũng đúng. Mọi thứ không dễ dàng, khó chịu, hoặc trung lập. Trong thực hành chánh niệm với “Cảm giác”, chúng ta chân thành trong khoảnh khắc đó về bản chất của kinh nghiệm. Một cái gì đó dễ chịu có thể thay đổi và trở nên khó chịu, hoặc ngược lại.

Phần thứ hai của thực hành Cảm giác là ghi nhận kinh nghiệm này xuất phát từ thân thể hay tinh thần. Một trải nghiệm thú vị về thể xác khi ngồi trên ghế sofa. Một trải nghiệm tinh thần dễ chịu có thể là sự tĩnh lặng hoặc thanh thản. Cuối cùng, chúng ta cần phải lưu ý rằng kinh nghiệm đó là “thực tế” hay “không thực tế”.

Kinh nghiệm thực tế là bất cứ điều gì liên quan đến 6 cánh cửa giác quan (nghe, ngửi, nếm, chạm, nhìn, suy nghĩ). Một kinh nghiệm “không thực tế” là cái gì đó không liên quan đến những cánh cửa giác quan này.

Ví dụ, một cảm giác dễ chịu ở thế giới có thể là trải nghiệm khi nhìn thấy hoàng hôn. Một cảm giác dễ chịu không thuộc thế giới có thể là niềm vui phát sinh từ sự tập trung sâu trong thiền định.

Luyện tập với cảm giác là một thực hành quan trọng. Nhận thấy được cảm giác của từng trải nghiệm, chúng ta có thể thấy rõ ràng hơn. Khi chúng ta phát triển khả năng thích ứng với Cảm thọ, chúng ta không còn phản ứng mạnh mẽ với từng trải nghiệm. Sự không thoải mái thường dẫn đến ác cảm và dễ chịu có thể dẫn đến ái dục hoặc bám víu. Khi chúng ta nhận biết một cảm giác phát sinh, chúng ta sẽ thấy rõ ràng tiến trình và phá vỡ nó.

Nền Tảng Thứ 3 – Chánh Niệm Các Trạng Thái Tinh Thần

Chánh niệm các trạng thái tinh thần là sự hiểu biết rõ ràng khi tâm chúng ta đang trong dục vọng, hận thù, ảo tưởng, bị thu hẹp, phân tâm hay bình an. Chúng ta cũng biết khi tâm không có ham muốn, không ảo tưởng…Khi tập luyện với nền tảng này, chúng ta thực sự biết rõ tâm trạng hay trạng thái của tâm.

Tâm chúng ta đang tức giận hay bình tĩnh? Nó đang lo lắng hay căng thẳng? Chúng ta không nhất thiết phải nhìn vào những suy nghĩ riêng rẽ. Thay vào đó, chúng ta nhìn vào trạng thái chung của tâm.

Nền tảng của chánh niệm, tất nhiên, có thể được thực hành trong và ngoài thiền. Khi ngồi, chúng ta biết khi nào tâm thức kích động hay căng thẳng. Trong cuộc sống hàng ngày, chúng ta biết khi nào tâm tập trung hoặc phân tán.

Một cái gì đó xảy ra, có một cảm giác và tâm trí chúng ta đang có một phản ứng. Đây có thể là một kinh nghiệm trong cơ thể hoặc kinh nghiệm với bất kỳ cánh cửa giác quan nào khác.

Ví dụ, chúng ta có một cơn đau đầu gối trong khi thiền, thấy khó chịu, và tâm trở nên căng thẳng hoặc bị kích thích, chúng ta muốn dừng thiền ngay lập tức. Hoặc ai đó nói điều gì đó tốt với chúng ta, chúng ta cảm thấy dễ chịu và tâm được thư giãn.

Nhận thức được trạng thái tinh thần trong kinh nghiệm hiện tại cho phép chúng ta nhìn thấy mối liên hệ giữa tiếp xúc, cảm giác và các phản ứng tinh thần. Đức Phật bày tỏ sự bám víu, oán hận và vô minh như là nguyên nhân chính gây ra đau khổ (Ba Chất độc).

Với thực hành Tứ Niệm Xứ, chúng ta sẽ thấy tiến trình gây ra khổ đau. Chúng ta cũng có thể can thiệp tiến trình dựa trên nền tảng thứ 3 này. Có thể chúng ta nhận thấy tâm trí đang kích động. Sau đó chúng ta nhận ra rằng chúng ta chỉ trải qua một cái gì đó khó chịu. Đem chánh niệm đến trạng thái tinh thần có thể mang lại nhận thức cho các cơ sở khác theo cách này.

Nền Tảng Thứ 4 – Chánh Niệm Pháp

Nền tảng thứ tư của chánh niệm thường được dịch là chánh niệm về các Pháp. Pháp (tiếng Phạn: dharma hoặc dhammas trong tiếng Pali) đề cập ở đây là các đối tượng của tâm. Trong thực hành này, chúng ta thực hành chánh niệm về thực tại. Một trong những cách đơn giản nhất để hiểu nền tảng này là xem nó như là một cuộc điều tra các trạng thái tinh thần có mặt là lành mạnh hay không, nó dẫn đến đau khổ hay giải phóng, có hại hay hữu ích.

Chánh niệm về các Pháp bao gồm năm danh sách: Năm chướng ngại, ngũ uẩn, sáu cơ sở cảm giác bên trong và bên ngoài, bảy yếu tố giác ngộ và bốn chân lý cao quý.

Năm trở ngại: Ái dục, sân hận, hôn trầm, bồn chồn hoặc lo lắng, và hoài nghi.

Ngũ uẩn: Hình thức, cảm giác, nhận thức, sự hình thành tinh thần, ý thức.

Sáu giác quan: Mắt và hình dạng, tai và âm thanh, mũi và mùi, lưỡi và hương vị, cơ thể và liên lạc, tâm trí và ý tưởng.

Bảy Yếu Tố Giác Ngộ: Điều tra, năng lượng, niềm vui, chánh niệm, tĩnh lặng, tập trung, bình tĩnh.

Tứ Diệu Đế: Đau khổ, nguyên nhân của đau khổ, sự chấm dứt đau khổ, Bát Chánh Đạo.

Năm danh sách này cung cấp một cách nhìn vào mức độ khéo léo và hữu ích của các trạng thái tinh thần. Nền tảng thứ ba giúp chúng ta quan sát sự xuất hiện của các trạng thái tinh thần như là một kết quả của cảm thọ (vedana), thì nền tảng thứ tư giúp chúng ta thấy rõ những trạng thái tinh thần đó tạo ra hay làm giảm đau khổ.

Thông qua góc nhìn của năm đề mục này, chúng ta thực hành quan sát tâm trí đang tạo ra sự giải phóng hay phiền não. Chúng ta biết khi nào chúng ta đang trong sân hận, khi nào có nghi ngờ, khi chúng ta đang trải qua đau khổ, khi có sự tĩnh lặng trong tâm…

Thực Hành Tứ Niệm Xứ

Hiểu được những lời dạy trong Tứ Niệm Xứ là rất quan trọng, nhưng chúng ta không thể thực sự hiểu nó nếu không thực hành nó. Khôn ngoan là bắt đầu luyện tập với nền tảng đầu tiên, nâng cao nhận thức cho cơ thể. Sau đó chúng ta có thể kết hợp điều tra cảm giác và thực hành bài tập này tuần tự.

Khi thực hành Tứ Niệm Xứ, điều quan trọng cần nhớ nhiệm vụ của chúng ta chỉ là quan sát và giữ những điều này trong tâm trí. Đây là lý do tại sao phải hiểu ý nghĩa của từ sati. Chúng ta không chỉ quan sát một cách mù quáng, chúng ta ghi nhớ các nền tảng trong khi quan sát.

Hơn nữa, chúng ta không cần thay đổi hoặc sửa chữa bất cứ điều gì. Trong thực hành chánh niệm, chúng ta phải quan sát, tin tưởng rằng sự khôn ngoan sẽ từ bỏ bám víu và chán ghét nếu chúng ta nâng cao nhận thức. Chúng ta có thể nhận thấy những phán đoán đúng – sai của chúng ta xuất hiện. Bám vào, chống lại hoặc trốn tránh chúng chỉ dẫn đến nhiều đau khổ hơn. Lời dạy này là để quan sát với sự bình tĩnh và tách rời.

Nguồn: oneminddharma.com